Insanlik tarihi boyunca zamanin akisini anlamak, evreni anlamanin en onemli yollarindan biri oldu. Gunesin dogusu, ayin donguleri, yildizlarin hareketi. Hepsi zamani olcmek icin birer isaret gibiydi. Ancak her uygarlik bu isaretleri kendi kulturune, inanclarina ve yasam bicimine gore yorumladi. Boylece birbirinden cok farkli ama ayni derecede buyuleyici takvim sistemleri ortaya cikti.
Orta Amerika’nin kadim uygarliklarindan biri olan Mayalar, zamani yalnizca olcmekle kalmadi, ona ruhani bir anlam da yukledi. Onlarin takvimi, dongulerle isleyen, bitmeyen bir zaman anlayisina dayaniyordu. Maya takvimi uc farkli sistemin birlesimiydi: 260 gunluk kutsal dongu olan Tzolk’in, 365 gunluk gunes yilina dayanan Haab ve binyillari kapsayan Uzun Sayim. Bu nedenle, 2012 yilinda dillere pelesenk olan “Maya takvimi bitiyor” ifadesi aslinda bir sonu degil, yeni bir zaman dongusunun baslangicini anlatiyordu.
Antik Misir’da ise zamanin olcusu gokyuzunden degil, Nil Nehri’nin taskinlarindan geliyordu. Misirlilar icin yil, nehrin bereketine gore sekillenir; 12 ayin her biri 30 gunden olusur, kalan bes gun tanrilara adanirdi. Bu bes kutsal gun, dunyanin degil, ote alemin zamani olarak kabul edilirdi. Misir takvimi o kadar iyi sistemlestirilmisti ki, daha sonra Roma ve modern gunes takvimlerinin temelini olusturdu.
Islam dunyasinda kullanilan Hicri takvim, Ay’in dongulerine dayanir. Yil 354 gundur; bu nedenle her yil dini gunler yaklasik 11 gun geriye gelir. Ramazan’in, Kurban Bayrami’nin her mevsimde farkli zamanlara denk gelmesi iste bu yuzdendir. Bu sistem, zamani yalnizca astronomik bir olcu olarak degil, manevi bir ritim olarak da gorur. Zaman, Ay’in isigi gibi donguseldir; yeniden dogar, yeniden parlar.
Antik Pers topraklarinda dogan Zerdust takvimi ise zamani doganin unsurlariyla uyum icinde duzenlemisti. Her ay, bir doga gucune ya da tanrisal varliga adanmisti. Zaman burada yalnizca bir olcu degil, ahlaki bir duzendi. Atesin, suyun, topragin kutsalligiyla belirlenen gunler, insanin dogayla kurdugu manevi bagin simgesiydi.
Uzak Dogu’ya gittigimizde, Japonya’nin kendine ozgu zaman anlayisiyla karsilasiriz. Japon takvimi hem Gregoryen sistemine baglidir hem de imparatorluk donemlerine gore adlandirilir. Ornegin 2025 yili ayni zamanda Reiwa 7 olarak anilir; cunku Reiwa’su anki imparatorluk doneminin adidir. Bu sistem, Japon kulturunun zamana verdigi anlami gosterir: Zaman yalnizca ilerleyen bir cizgi degil, ulusal bellegin ve kimligin tasiyicisidir.
Belki de en sira disi takvim denemelerinden biri, Fransiz Devrimi sirasinda ortaya cikan “Cumhuriyet Takvimi”ydi. Devrimciler, zamanin bile monarsiye ait oldugunu dusunerek her seyi yeniden tanimlamak istediler. Gunler 10 saate, saatler 100 dakikaya bolundu. Haftalar yerine 10 gunluk decade sistemi geldi; ay adlari dogadan ilham aldi: Uzum Ayi, Sis Ayi, Filiz Ayi… Ancak bu takvim yalnizca 12 yil yasayabildi. Akil cagi bile zamani devrimle yeniden yazmayi basaramadi.
Butun bu takvimler, insanin zamani anlamlandirma cabasinin farkli yuzleridir. Her biri kendi toplumunun inancini, yasam bicimini, gokyuzune bakisini yansitir. Kimisi zamani dongusel gordu, kimisi cizgisel; kimisi tanrilara adadi, kimisi akla. Ama hepsinin ortak bir yani vardi: Zamani olcmek, varolusu anlamaya calismakti. Belki de insan, zamani duzenleyerek aslinda kendi sonsuzlugunu ariyordu.