Petrol Zenginliğinden Ekonomik Krize Uzanan Çalkantılı Yol
Venezuela, dunyanin en buyuk kanitlanmis petrol rezervlerine sahip, Ispanyol kolonisi olmus, Simón Bolívar gibi bir kurtarici cikarmis ve 21. yuzyilda ise derin bir siyasi ve ekonomik krizle sarsilmis, celiskilerle dolu bir ulkedir. Bu makale, Venezuela’nin Kolomb oncesi donemden gunumuzdeki krize uzanan tarihini, temel donum noktalariyla birlikte kronolojik bir sekilde sunmayi amaclamaktadir.
Kolomb Oncesi Donem ve Somurge Cagi (1498-1810)
Yerli Halklar: Bolgede Karib, Arawak ve Timoto-Cuica gibi kabileler yasiyordu. Tarim (misir, manyok), balikcilik ve ticaretle ugrasiyorlardi.
Ispanyol Fethi: Kristof Kolomb 1498’de Venezuela kiyilarina ayak basti. Ispanyollar, basta inci avciligi icin ilgilense de, daha sonra Karakas’i (1567) kurarak bolgeyi bir tarim (kakao, tutun) kolonisine donusturduler.
Somurge Yonetimi: Venezuela, once Santo Domingo, sonra Yeni Granada Genel Valiligi’ne bagli bir Audiencia (yonetim bolgesi) olarak yonetildi. Kati bir sosyal sinif hiyerarsisi (Ispanyollar, Kreoller, melezler, yerliler, koleler) ve somuru ekonomisi hakimdi.
Bagimsizlik Savasi ve Buyuk Kolombiya (1810-1830)
Bagimsizlik Fikrinin Dogusu: Napolyon’un Ispanya’yi isgali (1808), somurgelerde otorite boslugu yaratti. Karakas’taki Kreoller (Ispanyol asilli ama Amerika dogumlular) 19 Nisan 1810’da yerel yonetimi ele gecirerek bagimsizlik surecini baslatti.
Simón Bolívar’in Yukselisi: “El Libertador” (Kurtarici) lakapli Simón Bolívar, bagimsizlik mucadelesinin askeri ve siyasi lideri oldu. Zorlu ve kanli bir savasin ardindan, Carabobo Muharebesi (1821) ile Ispanyol hakimiyetine kesin darbe vuruldu.
Buyuk Kolombiya’nin Hayali ve Cokusu: Bolívar’in birlesik bir Latin Amerika hayali olan Buyuk Kolombiya Cumhuriyeti (gunumuz Venezuela, Kolombiya, Panama, Ekvador’u kapsayan) kuruldu. Ancak bolgesel catismalar ve merkezi otorite eksikligi nedeniyle 1830’da dagildi. Venezuela, bagimsiz bir cumhuriyet oldu.
“Caudillo”lar (Askeri Liderler) Cagi ve Petrolun Kesfi (1830-1935)
Istikrarsizlik Donemi: Bagimsizlik sonrasi, “caudillo” adi verilen guclu askeri/politik liderlerin (José Antonio Páez gibi) birbirleriyle mucadele ettigi, ic savaslarin (Federal Savas gibi) ve darbelerin yasandigi bir donem oldu.
Petrol Caginin Baslangici: 1914’te Maracaibo Golu cevresinde buyuk petrol yataklarinin kesfi, ulkenin kaderini sonsuza dek degistirdi. Venezuela hizla dunyanin baslica petrol ihracatcilarindan biri haline geldi.
Juan Vicente Gómez Diktatorlugu (1908-1935): Ulkeyi demir yumrukla yonetti. Petrol sirketlerine verilen imtiyazlarla devlet gelirleri artti, ancak bu gelirler cogunlukla kendi cevresini ve altyapiyi zenginlestirmek icin kullanildi. Siyasi muhalefet acimasizca bastirildi.
Demokrasiye Gecis ve “Petrol Altini” Donemi (1935-1998)
Demokrasinin Yavas Yolu: Gómez’in olumunden sonra, 1945’te kisa bir demokratik deneyim yasandi, ardindan bir dizi askeri cunta geldi. Nihayet 1958’de Punto Fijo Pakti ile iki buyuk parti (Demokratik Eylem-AD ve Hiristiyan Sosyal Parti-COPEI) demokrasiyi koruma ve iktidari paylasma konusunda anlasti.
Petrol Refahi ve Borc Krizi: 1970’lerdeki petrol fiyati soklari, ulkeye muazzam bir gelir getirdi. Ancak bu donem “Para gibi harcanan para” (La Venezuela Saudita) olarak anilir. Gelirler surdurulemez subvansiyonlara ve buyuk olcekli kamu projelerine harcandi. 1980’lerde petrol fiyatlari dusunce, ulke agir bir dis borc krizi ve hiperenflasyonla karsi karsiya kaldi.
“Caracazo” ve Sistemin Sarsilmasi: 1989’da IMF destekli kemer sikma politikalarina tepki olarak patlak veren Caracazo ayaklanmalari, resmi rakamlara gore yuzlerce kisinin olumuyle bastirildi. Bu olay, Punto Fijo sistemi icin donum noktasi oldu ve geleneksel partilere olan guveni sarsti.
“Bolivarci Devrim”: Hugo Chávez Donemi (1999-2013)
Yukselis: 1992’deki basarisiz darbe girisimiyle une kavusan genc yarbay Hugo Chávez, 1998’de yolsuzluk ve yoksullukla mucadele vaadiyle ezici bir cogunlukla baskan secildi.
Yeni Anayasa ve Kurumsal Degisim: 1999’da yeni, sosyal haklar agirlikli bir anayasa kabul edildi. Ulkenin adi Bolivarci Venezuela Cumhuriyeti olarak degistirildi. Geleneksel partilerin etkisi kirildi.
“21. Yuzyil Sosyalizmi”: Chávez, yuksek petrol gelirlerini, yoksullara yonelik genis capli sosyal misyonlara (misiones), kamulastirmalara ve kuba ile yakin isbirligine aktardi. Popularitesi yuksek, ancak siyasi olarak kutuplastirici bir figurdu. 2002’de kisa sureligine gorevden alindigi bir darbe girisimi yasandi. Dis politikada ABD karsiti ve cok kutuplu bir hat izledi.
Miras: Chávez, yoksul kesimlerde buyuk bir sadakat tabani olusturdu ve Venezuela’yi uluslararasi arenada gorunur kildi. Ancak, petrol gelirlerine asiri bagimliligi artirdi, ozel sektoru zayiflatti ve kurumlari kisisel otoritesi altinda eritti.
Nicolás Maduro Donemi ve Cok Boyutlu Kriz (2013-Gunumuz)
Petrol Fiyati Cokusu ve Ekonomik Cokus: Chávez’in 2013’teki olumunden sonra yerine gecen Nicolás Maduro, 2014 sonrasi petrol fiyatlarindaki keskin dususle birlikte ulkeyi saran ekonomik firtinayla basa cikamadi.
Hiperenflasyon ve Yoksulluk: Yanlis ekonomi politikalari, kontroller ve para basma, dunyanin en yuksek hiperenflasyon oranlarindan birine yol acti. Temel gida, ilac ve mal kitliklari bas gosterdi. Milyonlarca Venezuelali ulkeyi terk etti.
Siyasi Cikmaz ve Uluslararasi Yalnizlasma: Muhalefetin zafer kazandigi 2015 parlamento secimlerinden sonra, Maduro’nun kurdugu ve muhalefetin boykot ettigi Kurucu Meclis, geleneksel meclisin yetkilerini gasp etti. 2018’deki tartismali baskanlik secimleri bircok ulke tarafindan taninmadi. AB ve ABD, yonetime agir yaptirimlar uyguladi.
Iki Baskanlik Krizi: 2019’da muhalefet lideri Juan Guaidó kendini gecici baskan ilan etti ve 50’den fazla ulke tarafindan tanindi. Bu, ulkede fiili olarak iki basli bir yonetim durumu yaratti, ancak Maduro ordunun destegiyle iktidarda kalmayi surdurdu.
3 Ocak 2026’da Amerika Birlesik Devletleri, Mutlak Kararlilik Operasyonu kod adiyla, Venezuela baskenti Karakas dahil olmak uzere Venezuela’nin kuzeyindeki bircok noktaya hava saldirisi duzenledi. Operasyonun ardindan baskan Nicolás Maduro, Venezuela devlet baskani olarak yakalandi ve gorevden alindi.
Sonuc: Petrol Laneti ve Tarihin Dersleri
Venezuela tarihi, bir “kaynak laneti” (resource curse) vakasi olarak incelenebilir. Petrol, kisa vadeli refah getirse de, ulkeyi tek urune bagimli hale getirdi, demokratik kurumlari asindirdi, yolsuzlugu besledi ve ekonomik cesitliligi engelledi. Koloni doneminden miras kalan derin sosyal esitsizlikler, ne petrol altininda ne de Bolivarci devrimde kalici olarak cozulebildi. Venezuela’nin bugunku trajedisi, siyasi irade, ekonomik akilcilik ve sosyal diyalog olmadan, dogal zenginligin bile bir ulkeyi refaha ve istikrara goturemeyeceginin aci bir kanitidir.
Kolomb Oncesi Donem ve Somurge Cagi (1498-1810)
Yerli Halklar: Bolgede Karib, Arawak ve Timoto-Cuica gibi kabileler yasiyordu. Tarim (misir, manyok), balikcilik ve ticaretle ugrasiyorlardi.
Ispanyol Fethi: Kristof Kolomb 1498’de Venezuela kiyilarina ayak basti. Ispanyollar, basta inci avciligi icin ilgilense de, daha sonra Karakas’i (1567) kurarak bolgeyi bir tarim (kakao, tutun) kolonisine donusturduler.
Somurge Yonetimi: Venezuela, once Santo Domingo, sonra Yeni Granada Genel Valiligi’ne bagli bir Audiencia (yonetim bolgesi) olarak yonetildi. Kati bir sosyal sinif hiyerarsisi (Ispanyollar, Kreoller, melezler, yerliler, koleler) ve somuru ekonomisi hakimdi.
Bagimsizlik Savasi ve Buyuk Kolombiya (1810-1830)
Bagimsizlik Fikrinin Dogusu: Napolyon’un Ispanya’yi isgali (1808), somurgelerde otorite boslugu yaratti. Karakas’taki Kreoller (Ispanyol asilli ama Amerika dogumlular) 19 Nisan 1810’da yerel yonetimi ele gecirerek bagimsizlik surecini baslatti.
Simón Bolívar’in Yukselisi: “El Libertador” (Kurtarici) lakapli Simón Bolívar, bagimsizlik mucadelesinin askeri ve siyasi lideri oldu. Zorlu ve kanli bir savasin ardindan, Carabobo Muharebesi (1821) ile Ispanyol hakimiyetine kesin darbe vuruldu.
Buyuk Kolombiya’nin Hayali ve Cokusu: Bolívar’in birlesik bir Latin Amerika hayali olan Buyuk Kolombiya Cumhuriyeti (gunumuz Venezuela, Kolombiya, Panama, Ekvador’u kapsayan) kuruldu. Ancak bolgesel catismalar ve merkezi otorite eksikligi nedeniyle 1830’da dagildi. Venezuela, bagimsiz bir cumhuriyet oldu.
“Caudillo”lar (Askeri Liderler) Cagi ve Petrolun Kesfi (1830-1935)
Istikrarsizlik Donemi: Bagimsizlik sonrasi, “caudillo” adi verilen guclu askeri/politik liderlerin (José Antonio Páez gibi) birbirleriyle mucadele ettigi, ic savaslarin (Federal Savas gibi) ve darbelerin yasandigi bir donem oldu.
Petrol Caginin Baslangici: 1914’te Maracaibo Golu cevresinde buyuk petrol yataklarinin kesfi, ulkenin kaderini sonsuza dek degistirdi. Venezuela hizla dunyanin baslica petrol ihracatcilarindan biri haline geldi.
Juan Vicente Gómez Diktatorlugu (1908-1935): Ulkeyi demir yumrukla yonetti. Petrol sirketlerine verilen imtiyazlarla devlet gelirleri artti, ancak bu gelirler cogunlukla kendi cevresini ve altyapiyi zenginlestirmek icin kullanildi. Siyasi muhalefet acimasizca bastirildi.
Demokrasiye Gecis ve “Petrol Altini” Donemi (1935-1998)
Demokrasinin Yavas Yolu: Gómez’in olumunden sonra, 1945’te kisa bir demokratik deneyim yasandi, ardindan bir dizi askeri cunta geldi. Nihayet 1958’de Punto Fijo Pakti ile iki buyuk parti (Demokratik Eylem-AD ve Hiristiyan Sosyal Parti-COPEI) demokrasiyi koruma ve iktidari paylasma konusunda anlasti.
Petrol Refahi ve Borc Krizi: 1970’lerdeki petrol fiyati soklari, ulkeye muazzam bir gelir getirdi. Ancak bu donem “Para gibi harcanan para” (La Venezuela Saudita) olarak anilir. Gelirler surdurulemez subvansiyonlara ve buyuk olcekli kamu projelerine harcandi. 1980’lerde petrol fiyatlari dusunce, ulke agir bir dis borc krizi ve hiperenflasyonla karsi karsiya kaldi.
“Caracazo” ve Sistemin Sarsilmasi: 1989’da IMF destekli kemer sikma politikalarina tepki olarak patlak veren Caracazo ayaklanmalari, resmi rakamlara gore yuzlerce kisinin olumuyle bastirildi. Bu olay, Punto Fijo sistemi icin donum noktasi oldu ve geleneksel partilere olan guveni sarsti.
“Bolivarci Devrim”: Hugo Chávez Donemi (1999-2013)
Yukselis: 1992’deki basarisiz darbe girisimiyle une kavusan genc yarbay Hugo Chávez, 1998’de yolsuzluk ve yoksullukla mucadele vaadiyle ezici bir cogunlukla baskan secildi.
Yeni Anayasa ve Kurumsal Degisim: 1999’da yeni, sosyal haklar agirlikli bir anayasa kabul edildi. Ulkenin adi Bolivarci Venezuela Cumhuriyeti olarak degistirildi. Geleneksel partilerin etkisi kirildi.
“21. Yuzyil Sosyalizmi”: Chávez, yuksek petrol gelirlerini, yoksullara yonelik genis capli sosyal misyonlara (misiones), kamulastirmalara ve kuba ile yakin isbirligine aktardi. Popularitesi yuksek, ancak siyasi olarak kutuplastirici bir figurdu. 2002’de kisa sureligine gorevden alindigi bir darbe girisimi yasandi. Dis politikada ABD karsiti ve cok kutuplu bir hat izledi.
Miras: Chávez, yoksul kesimlerde buyuk bir sadakat tabani olusturdu ve Venezuela’yi uluslararasi arenada gorunur kildi. Ancak, petrol gelirlerine asiri bagimliligi artirdi, ozel sektoru zayiflatti ve kurumlari kisisel otoritesi altinda eritti.
Nicolás Maduro Donemi ve Cok Boyutlu Kriz (2013-Gunumuz)
Petrol Fiyati Cokusu ve Ekonomik Cokus: Chávez’in 2013’teki olumunden sonra yerine gecen Nicolás Maduro, 2014 sonrasi petrol fiyatlarindaki keskin dususle birlikte ulkeyi saran ekonomik firtinayla basa cikamadi.
Hiperenflasyon ve Yoksulluk: Yanlis ekonomi politikalari, kontroller ve para basma, dunyanin en yuksek hiperenflasyon oranlarindan birine yol acti. Temel gida, ilac ve mal kitliklari bas gosterdi. Milyonlarca Venezuelali ulkeyi terk etti.
Siyasi Cikmaz ve Uluslararasi Yalnizlasma: Muhalefetin zafer kazandigi 2015 parlamento secimlerinden sonra, Maduro’nun kurdugu ve muhalefetin boykot ettigi Kurucu Meclis, geleneksel meclisin yetkilerini gasp etti. 2018’deki tartismali baskanlik secimleri bircok ulke tarafindan taninmadi. AB ve ABD, yonetime agir yaptirimlar uyguladi.
Iki Baskanlik Krizi: 2019’da muhalefet lideri Juan Guaidó kendini gecici baskan ilan etti ve 50’den fazla ulke tarafindan tanindi. Bu, ulkede fiili olarak iki basli bir yonetim durumu yaratti, ancak Maduro ordunun destegiyle iktidarda kalmayi surdurdu.
3 Ocak 2026’da Amerika Birlesik Devletleri, Mutlak Kararlilik Operasyonu kod adiyla, Venezuela baskenti Karakas dahil olmak uzere Venezuela’nin kuzeyindeki bircok noktaya hava saldirisi duzenledi. Operasyonun ardindan baskan Nicolás Maduro, Venezuela devlet baskani olarak yakalandi ve gorevden alindi.
Sonuc: Petrol Laneti ve Tarihin Dersleri
Venezuela tarihi, bir “kaynak laneti” (resource curse) vakasi olarak incelenebilir. Petrol, kisa vadeli refah getirse de, ulkeyi tek urune bagimli hale getirdi, demokratik kurumlari asindirdi, yolsuzlugu besledi ve ekonomik cesitliligi engelledi. Koloni doneminden miras kalan derin sosyal esitsizlikler, ne petrol altininda ne de Bolivarci devrimde kalici olarak cozulebildi. Venezuela’nin bugunku trajedisi, siyasi irade, ekonomik akilcilik ve sosyal diyalog olmadan, dogal zenginligin bile bir ulkeyi refaha ve istikrara goturemeyeceginin aci bir kanitidir.
Alinti ~
Normal
