Kan grubu, basta kan nakli olmak uzere sagligin cesitli yonlerinde rol oynayan insan vucut sisteminin onemli bir parcasidir. Insan vucudunda karmasik bir kan grubu sistemi bulunur. Kan gruplari, bireyin genlerinden kaynaklanir ve kirmizi kan hucrelerindeki antijenlerin varligi veya yoklugu, bir kan grubunu digerinden ayirir. Genel olarak kan gruplari AB0 sistemine (A, B, AB ve 0) ve Rhesus faktorune (Rh) gore siniflandirilir. Rh antijenine sahip olanlar Rh pozitiftir; sahip olmayanlar ise Rh negatiftir. Her kan grubu RhD pozitif veya RhD negatif olabilir, bu da toplam sekiz kan grubu anlamina gelir ancak, nadir gorulen ve dunyada yalnizca birkac insanin sahip oldugu bazi kan gruplari da vardir. Dunyada bilinen en nadir kan grubu Rh null’dur, her alti milyon kisiden sadece birinde bulunur. Genellikle “altin kan grubu” olarak adlandirilan Rh null, aslinda insanlik tarihinde 50’den az bilinen vakasiyla, altindan cok daha degerlidir. Nadir kan turleri tip dunyasinda, ozellikle de yuksek duzeyde uyumluluga sahip transfuzyonlara ihtiyac duyuldugunda onemlidir. Bunlari anlamak, uygun donorlerin bulunabilirligini saglamaya ve transfuzyon reaksiyonlarinin komplikasyon riskini onlemeye yardimci olabilir.
Altin Kanin Tarihi ve Kokeni
Ilk dogrulanmis vaka 1961’de Avustralyali Aborjin bir kadinda bildirilmistir. Rutin kan grubu analizinde A, B veya Rh antijenlerine rastlanmamistir. Bununla birlikte, Hindistan’daki vaka 14 Temmuz 2022’de, 65 yasindaki Guceratli bir adamin kalp krizi gecirmesiyle rapor edilmistir. Rh null kan gruplu kisiler dunyanin dort bir yanindan, Amerika, Avrupa, Afrika, Asya ve Avustralya’dan, her etnik kokenden gelmektedir. Etnik kokenin altin kan grubu uzerinde bir etkisi olmadigi gorulmektedir. Altin kan grubu vakalari Guney Amerika’nin bazi bolgelerinde dunyanin diger bolgelerine gore biraz daha yuksektir.
Neden Rh Null?
Vucutta dolasan kanin turu, kirmizi kan hucrelerinin yuzeyindeki belirli isaretlerin varligina veya yokluguna gore siniflandirilir. Antijen olarak bilinen bu isaretler, hucre yuzeyinden disari dogru uzanan ve vucudun bagisiklik sistemi tarafindan algilanabilen proteinler veya sekerlerden olusur. Ekim 2024 itibariyla bilinen 47 kan grubu ve 366 farkli antijen bulunmaktadir. 50’den fazla Rh antijeni vardir. Insanlar Rh negatif olmaktan bahsettiklerinde Rh(D) antijeninin olmadigini kasteder, ancak kirmizi kan hucrelerinde yine de diger Rh proteinleri bulunmaktadir. Ayrica dunya genelinde Rh antijenlerinin cok cesitli olmasi, ozellikle belirli bir ulkedeki etnik azinlik kokene sahip kisiler icin gercek donor bulmayi zorlastirir. Rh null kan, yalnizca kirmizi kan hucrelerinin (eritrositlerin ya da kisaltilmis sekliyle RBC’lerin) yuzeyinde D antijeninden yoksun olan Rh negatif kandan farklidir. Rh null olan kisilerin kani 50 Rh antijeninin tamamindan yoksundur. AB0 siniflandirmasiyla baglantilidir ve herhangi bir AB0 kan grubuna (A, B, AB veya 0) sahip bireylerde bulunabilir. Nadir gorulmesi nedeniyle Rh null kan grubu tip dunyasinda cok degerlidir. Rh null kan grubuna sahip olan kisiler baska bir kan grubundan kan alamasalar da, Rhesus sisteminde nadir kan turlerine sahip kisiler icin evrensel bir donordur, bu nedenle ozel transfuzyon vakalarinda cok ihtiyac duyulur. Hastanin kan grubunun bilinmedigi acil durumlarda, alerjik reaksiyon riski dusuk olan 0 tipi Rh null kan verilebilir. Bu nedenle, dunyanin dort bir yanindaki bilim insanlari bu “altin kani” yapabilmenin, yollarini aramakta, laboratuarda uretmeye calismaktadir ve bunun hayat kurtarabilecegi umulmaktadir.
Rh Null Nasil Ortaya Cikar?
Altin kana sahip olmanin baslica nedeni, bir nesilden digerine gecme egilimi olan bir genetik mutasyondur. Son arastirmalar, Rh null kanin, kirmizi kan hucrelerinde onemli bir rol oynayan ve Rh ile iliskili glikoprotein veya RHAG olarak bilinen bir proteini etkileyen genetik mutasyonlardan kaynaklandigini ortaya koymustur. Bu mutasyonlar, bu proteinin seklini kisaltiyor veya degistiriyor ve diger Rh antijenlerinin ekspresyonunu bozuyor gibi gorunmektedir. Akraba evlilikleri, hastalik ozelliklerini iceren ve ebeveynden cocuga aktarilabilen otozomal genler altin kan riskini artirabilecek durumlar arasinda yer almaktadir.
Altin Kan Bagislanabilir Mi?
Gunumuzde kan transfuzyonu (nakli) sadece kan gruplama isleminden sonra yapilmaktadir. Bu nedenle, belirli kan gruplarina sahip kisiler sadece belirli kan gruplarina kan verebilir ve onlardan kan alabilirler. Kan gruplari ebeveynlerden gecer. A ve B genleri baskindir ve 0 grubu, her iki ebeveynden de bir 0 geninin miras alinmasina baglidir. Kisi eger A antijenine sahipse, kan grubu A’dir. Kisi eger B antijenine sahipse, kan grubu B’dir, hem A hem de B antijenine sahipse, kan grubu AB’dir. Eger A ve B antijeninin hicbiri yoksa kan grubu 0’dur. Laboratuar testlerinde ayni zamanda kandaki Rh faktoru de incelenir, ozellikle RhD adi verilen bir antijene bakilir. Rh D geni ebeveynlerden birinden veya her ikisinden miras alinir ve bu da RhD-pozitif kan grubu ekspresyonu ( ya da gen ifadesi) ile sonuclanir. RhD geni varsa, kisi pozitif bir kan grubuna, RhD geni yoksa negatif bir kan grubuna sahip demektir. Altin kan grubuna sahip kisilerde sayisi 50’den fazla olan Rh antijenlerinin hicbiri bulunmaz.
Rh null kani tasiyan kisiler herkese kan bagisinda bulunabilir fakat son derece nadirdir ve 10’dan az aktif donoru bulunmaktadir. Kirmizi kan hucrelerinde antijen bulunmamasi nedeniyle, Rh null kan grubuna sahip bir kisi evrensel donor (verici) olarak kabul edilir ve bu kan, Rh sistemindeki nadir kan gruplarina sahip herkese bagislanabilir. Bu kan, yaygin antijenlerden yoksun oldugu ve kan transfuzyonuna ihtiyac duyan herkes tarafindan kan transfuzyon reaksiyonu riski olmadan kabul edilebildigi icin transfuzyon icin mukemmeldir. Ancak nadir olmasi nedeniyle bu turu bulmak son derece zordur. Ote yandan, altin kan grubuna sahip kisilerin Rh null olmayan birinden kan nakli almasi tehlikeli olabilir. Kan nakline ihtiyac duyduklarinda, Rh antijenleri iceren kan almalari kacinilmaz olarak transfuzyon reaksiyonuna neden olabilir.
Altin Kan Grubunun Olasi Komplikasyonlari
Rh null veya altin kan grubuna sahip kisilerde su durumlar gorulebilir:
Dogumdan itibaren hafif ila orta derecede hemolitik anemi: Bu durum, kirmizi kan hucrelerinin erken yikimina yol acarak dusuk hemoglobin seviyelerine ve solukluk ile yorgunluga neden olabilir. Bu, kirmizi kan hucrelerindeki yapisal kusurlardan kaynaklanir, ornegin:
*Agiz benzeri veya yarik benzeri sekil
*Kirmizi kan hucrelerinin daha az elastik yapisi
*Anormal kirmizi kan hucresi zari
*Rh antijeninin yoklugundan kaynaklanan artan kirilganlik
*Kan hucresi hacminde degisiklik
Kan nakli zorluklari: Bir gun talihsiz bir sekilde yaralanma durumunda veya ciddi bir ameliyata ihtiyac duyuldugunda, baskalari tarafindan bagislanan kan hayat kurtarici olabilir. Rh null kan herkesle uyumludur, bu da kan naklini kolaylastirir ancak, Rh null kan grubuna sahip kisilerin bir kaza sonucu kan nakline ihtiyac duymalari durumunda kan nakli icin uygun kan bulmak son derece zordur. Kanlari baska bir kisinin kanindaki Rh antijenlerine maruz kalirsa, muhtemelen ilgili otoantikorlar olusacak ve bu da ciddi bir transfuzyon reaksiyonuna yol acacaktir. Bazen baska ulkelerden nadir bulunan donorleri (vericileri, bagiscilari)bulmalari ve kan temin etmeleri gerekebilir. Nadir kan gruplari icin kan bagisi programlarina katilmalari gerekir. Bu sayede kanlari baskalari icin kullanilabilir hale gelir. Ayrica ihtiyac duyduklarinda dogru kana ulasmalarina da yardimci olur. Bu da nadir kan gruplari icin kuresel yardimin ne kadar hayati onem tasidigini gosterir. Bu nedenle hastanelerin bu tur hastalar icin ozel protokollere ve hizli mudahale yonetimine sahip olmasi gerekmektedir. Rh null kan grubuna sahip kisiler icin en iyi secenek, planli ameliyatlar durumunda kullanilmak uzere kanlarini bagislayip dondurmak ve mumkun oldugunca kan transfuzyonundan kacinmak icin demir veya folik asit gibi onlemlerle anemi (dusuk kan sayimi) gibi durumlari dikkatlice yonetmektir.
Gebelik sirasinda Rh uyumsuzlugu: Altin kan grubuna sahip kisilerde gorulebilecek bir diger olasi komplikasyon da gebelik sirasinda Rh uyumsuzlugudur. Eger anne Rh negatif ve bebek Rh pozitif ise ve annenin kani bebegin pozitif kani tarafindan duyarli hale gelirse, annenin kani gelecekteki gebelikleri hedef alabilecek, dusuge veya olu doguma yol acabilecek antikor adi verilen koruyucu proteinler uretebilir.
Hemolitik kriz: Cesitli calismalar, bu tur bireylerde enfeksiyon veya sepsis durumunun, siddetli hemolize, ardindan bobrek yetmezligine ve diger komplikasyonlara yol acabilecegini gostermistir.
Rh Null Kan Olusturma Calismalari
2018 yilinda yapilan bir calismada, Bristol Universitesi’nden Toye ve meslektaslari laboratuvarda Rh null kani yeniden olusturmuslardir. Bunu yapmak icin, laboratuvarda yetistirilen olgunlasmamis kirmizi kan hucrelerinden olusan bir hucre dizisi kullanmislardir. Ekip daha sonra, gen duzenleme teknigi Crispr-Cas9’u kullanarak, transfuzyon uyumsuzluklarinin cogundan sorumlu olan bes kan grubu sisteminin antijenlerini kodlayan genleri silmislerdir. Bunlar arasinda AB0 ve Rh antijenlerinin yani sira Kell, Duffy ve GPB adli diger antijenler de vardir. Bes kan grubu devre disi birakilirsa, en sorunlu bes kan grubu ortadan kalktigi icin son derece uyumlu bir hucre olusturulabilecegi hesaplanmistir. Ortaya cikan kan hucreleri, tum yaygin kan gruplariyla uyumlu olmasinin yani sira Rh null ve Bombay fenotipi gibi nadir kan gruplariyla da uyumlu olacaktir. Bu kan grubuna sahip kisilere 0, A, B veya AB kani verilemez. Ancak, gen duzenleme tekniklerinin kullanimi dunyanin bircok yerinde tartismali ve siki bir sekilde duzenlenmektedir, bu da bu son derece uyumlu kan turunun klinik olarak kullanilabilir hale gelmesinin biraz zaman alabilecegi anlamina gelir. Onaylanmadan once bircok klinik deneme ve test asamasindan gecmesi gerekecektir. Bu kanin laboratuvarda gelistirilebilen ve sonsuza kadar kirmizi kan hucresi uretebilen hucre hatlari olusturmak icin kullanilmasi umulmaktadir. Laboratuvarda uretilen bu kan, nadir kan gruplarina sahip kisilerin ihtiyac duymasi halinde acil durumlar icin dondurularak saklanabilir.
Rh Null veya Altin Kan Grubu Nedir?
Nadir Kan Gruplarini Bilmek Neden Onemli?
Kan grubunu bilmek sadece kisisel saglik acisindan degil, baskalarinin hayatini kurtarmak acisindan da onemlidir. Nadir kan gruplarina sahip olanlar icin kan bagisi, saglik dunyasina buyuk bir katki saglayabilir. Kan bankalari ve uluslararasi kan bagisi kuruluslari, nadir kan gruplarinin ihtiyac duyuldugunda kullanilabilir olmasini saglamak icin genellikle ozel depolama ve dagitim aglarina sahiptir. Ayrica, nadir kan gruplari hakkinda bilgi sahibi olmak, bireylerin acil durumlarda daha iyi hazirlanmalarina yardimci olabilir. Ornegin, Rh null veya onun gibi nadir olan, H antijeni bulundurmayan Bombay kan grubuna sahip bir kisi, kritik bir durumda tibbi mudahaleyi kolaylastirmak icin bu bilgiyi bir saglik kartinda veya bilekliginde saklamak isteyebilir.
Kan Grubu Nasil Ogrenilebilir?
Kan grubunu bilmek saglik icin onemli bir bilgidir. Dogru ve guvenilir sonuclar almak icin yapilabilecek bazi yontemler sunlardir:
Laboratuvar Testleri
Kan grubu belirleme islemi, hastanelerde veya saglik laboratuvarlarinda kan testi yoluyla yapilabilir. Kan ornegi, kirmizi kan hucrelerindeki belirli antijenlere verdigi tepkiyi gormek icin ozel bir reaktif ile test edilir. Bu yontem, bir kisinin kan grubunu belirlemenin en basit ve en hizli yoludur.
Kan Bagisi
Bazi kan bankalari, bagis yapanlara bagistan sonra kan grubu bilgilerini vermektedir. Kan toplandiktan sonra, kan bankasi tibbi amaclarla kullanilmadan once kan grubunu ve Rh faktorunu belirlemek icin laboratuvar testleri yapar. Bu surec, bagiscinin kan grubunu bilmesinin yani sira, ihtiyac duyan hastalar icin uygun kanin bulunabilirligini artirmaya da yardimci olur.
Genetik Test
Bazi durumlarda, ozellikle kan testi sonuclari hala kesin degilse veya kisinin cok nadir bir kan grubu varsa, genetik test yapilabilir. Bu test, kan grubunu belirleyen genleri tanimlamak icin DNA’yi analiz eder. Bu yontem, normal bir kan testinden daha spesifik ve dogrudur ve genellikle arastirmalarda veya karmasik tibbi durumlarda kullanilir.
Nadir Kan Gruplarinin Genetik Kalitimi
Kan gruplarinin genetik yapisi, nadirliklerini buyuk olcude etkiler. Kan grubu, ebeveynlerden gelen genler tarafindan sekillendirilir. Belirli gen kombinasyonlari nadir kan gruplarina yol acabilir. Ebeveynlerin genleri veya genotipleri kontrol edilirse, cocuklarin kan grubu tahmin edilebilir. Ornegin, her iki ebeveyn de Rh – (negatif) alelini tasiyorsa, cocuklarinin da bu alele (gene) sahip olma olasiligi daha yuksektir. Nadir bir kan grubuyla yasamak zor olabilir cunku kan nakli gerektiginde uygun kani bulmak zordur. Bu da saglik sorunlarina yol acabilir. Nadir kan gruplarina sahip kisiler ozel bakima ihtiyac duyarlar. Saglik hizmeti saglayicilari, nadir kan gruplarini iyi anlamali ve yonetmelidir. Bu, soz konusu rahatsizliklara sahip kisiler icin en iyi bakimi saglar. Farkindaligi artirmak ve egitim vermek, nadir kan gruplarina sahip kisileri desteklemeye yardimci olur.
Sonuc
Rh null kanin az bulunmasi ve kendine ozgu ozellikleri, onu bilimsel arastirmalar icin son derece degerli kilar ve bu nedenle “altin kan” olarak adlandirilir. Hassas hastalar icin olumcul olabilen transfuzyon reaksiyonu riski olmadan herhangi bir kisiye guvenle verilebilir. Bununla birlikte, kolayca bulunamadigi icin diger kan gruplarina sahip kisilere verilmesi nadirdir. Rh null kan grubuna sahip kisiler yalnizca Rh null kan grubuna sahip kisilerden kan alabilirler. Nadir bulunmasi nedeniyle Rh null bireylerinin acil durumlar icin kendi kanlarini saklamalari hayati onem tasimaktadir. Hatta motosiklet surmek veya askerlik hizmetine katilmak gibi potansiyel olarak yaralanmaya yol acabilecek davranislardan bile kacinmalari onerilir, cunku kan nakli gerektirebilecek kazalari onlemek icin ekstra onlemler almalari gerekir.
Dunyadaki en nadir kan grubu olan Rh null veya altin kan grubundan baska birkac nadir kan grubu daha bulunmaktadir. Bunlardan biri AB Rh negatif kan grubudur. Dunya nufusunun yuzde birinden daha azini olusturur. Evrensel plazma donorudur (vericisidir) ve herhangi bir kan grubundan herkes AB kanindan plazma alabilir. Bir baska nadir grup HH kan grubu veya Bombay kan grubudur. Dunya genelinde yaklasik her 10.000 kisiden 4’unde bulunur. Bu kan grubuna sahip bireylerde, AB0 kan grubunun temelini olusturan H antijen yapisi bulunmaz. Bombay kan grubuna sahip kisiler tum kan gruplarina kan bagisinda bulunabilirler ancak, yalnizca kendi kan grubundan, yani HH kan grubundan kan alabilir. Bazi kan gruplarinin nadir olmalari bulunabilirliklerini oldukca sinirli hale getirir. Bu nedenle, kisilerin kendi kan grubunu bilmesi ve kan bagisinin onemini kavramasi, ozellikle belirli bir eslesmeyle transfuzyona ihtiyac duyan bircok insana yardimci olabilir.