19.yuzyilin sonlarinda Amerika Birlesik Devletleri’nin kuzeydogusunda gorulen New England vampir panigi, modern anlamda vampir mitlerinden farkli olarak, halk tibbi ve salgin hastalik algisiyla sekillenmis ozgun bir toplumsal olgudur. Bu calisma, soz konusu panigi tarihsel baglami icinde ele alarak tuberkuloz salginlari, olum algisi ve halk inanislari arasindaki iliskiyi incelemeyi amaclamaktadir. Ayrica donemin bilgi eksikliginin, beden uzerindeki biyolojik sureclerin yanlis yorumlanmasina nasil yol actigi tartisilmaktadir.
Aydinlanma Caginda Bir “Batil” Inanc
yuzyil, bilimsel dusuncenin hizla gelistigi bir donem olarak kabul edilse de bu ilerleme, toplumun tum katmanlarina esit sekilde yansimamistir. Ozellikle kirsal New England bolgelerinde yasayan topluluklar icin hastaliklar hala metafizik aciklamalarla anlamlandirilmaktaydi. Bu baglamda ortaya cikan New England vampir panigi, modernlesme ile geleneksel inanclarin catisma noktasinda duran carpici bir ornektir.
Avrupa kokenli vampir anlatilarindan farkli olarak, bu panigin merkezinde dogaustu bir canavardan cok, olumden sonra bile etkisini surdurdugune inanilan “hasta beden” yer alir.
Tuberkuloz ve Yanlis Nedensellik Iliskisi
Donemin en yaygin ve olumcul hastaliklarindan biri olan tuberkuloz (o zamanki adiyla consumption), yavas ilerleyen yapisiyla aile bireylerini art arda etkilerdi. Ayni evde yasayan bireylerin pes pese hastalanmasi, mikrobiyoloji bilgisi bulunmayan toplumlarda nedensel bir zincir olarak yorumlanmistir.
Bu zincire gore;
Ilk olen kisi olumuyle sureci tamamlamaz,
Mezardan “yasam gucu” cekmeye devam eder,
Hayatta kalan akrabalar bu yuzden zayiflar ve olur.
Bu dusunce, vampir fikrini biyolojik degil, enerjisel bir tehdit olarak konumlandirir.
Mezardan Kanit Arayisi: Ritueller ve Uygulamalar
Suphe olustugunda basvurulan yontem, mezarin acilmasiydi. Cesedin durumu, vampirligin kaniti olarak yorumlanirdi. Oysa bugun iyi bilinen dogal curume surecleri, o donemde dogaustu isaretler seklinde algilaniyordu.
Ozellikle su durumlar “kanit” kabul edilirdi:
Cesedin beklenenden az curumus olmasi
Kalpte ya da akcigerlerde sivi bulunmasi
Derinin gorece canli gorunmesi
Bu bulgular sonucunda uygulanan ritueller arasinda kalbin cikarilip yakilmasi, kullerin hasta bireye icirilmesi ya da kemiklerin yeniden duzenlenmesi yer alir. Amac, vampirin etkisini sembolik olarak durdurmakti.
Mercy Brown Vakasi: Tarihsel Bir Donum Noktasi
New England vampir paniginin en iyi belgelenmis ornegi, 1892 yilinda Rhode Island’da yasanan Mercy Brown vakasidir. Genc yasta tuberkulozdan olen Mercy’nin ardindan ailesindeki diger bireyler de hastalanmis, bunun uzerine mezari acilmistir.
Kis kosullari nedeniyle bedenin gorece korunmus olmasi, kalbin “taze” gorunmesiyle yorumlanmis; kalp yakilarak kulu hasta kardese icirilmistir. Bu uygulama tibben hicbir fayda saglamamis, kardes kisa sure sonra hayatini kaybetmistir.
Bu vaka, Amerikan basininda genis yanki uyandirmis ve daha sonra vampir anlatilarinin populerlesmesine katki saglamistir. Bazi arastirmacilar, Bram Stoker’in Dracula romanini yazarken bu olaydan dolayli bicimde etkilenmis olabilecegini one surer.
Halk Inanci mi, Toplumsal Psikoloji mi?
New England vampir panigi, yalnizca “batil inanc” etiketiyle aciklanamayacak kadar karmasik bir olgudur. Bu olay, belirsizlik karsisinda insan zihninin anlam uretme cabasini gosterir. Tuberkulozun gorunmezligi, olumun yavasligi ve caresizlik hissi, kolektif bir aciklama ihtiyacini dogurmustur.
Modern bakis acisiyla degerlendirildiginde, bu panik bilgi eksikliginin yarattigi korkunun, topluluk icinde paylasilan anlatilarla guclenmesini, rituellerin psikolojik rahatlama araci olarak kullanilmasini acikca ortaya koyar.
Avrupa Vampirlerinden Ayrilan Yonleri
New England vampir anlatilari, Dogu Avrupa folklorundaki vampir figurunden belirgin bicimde ayrilir:
Kan icen gece yaratiklari degildir.
Dogaustu degil, “hastalikli” varliklardir
Aile uyeleri hedef alinir
Amac korkutmak degil, hastaligi durdurmaktir
Mitolojik degil, yari-tibbi bir inanc sistemine dayanir.
Bu yonleriyle New England vampirleri, folklordan cok halk sagligi tarihinin karanlik bir dipnotu gibidir.